Ο ΕΠΙΚΑΙΡΟΣ EMILE D. DURKHEIM ΚΑΙ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΠΡΑΞΗ ΤΟΥ ΔΗΜΗΤΡΗ ΧΡΙΣΤΟΥΛΑ. (Του Πάρη Κρυωνά)

Με αφορμή το άρθρο «Μια ελληνική Αντιμνημονιακή Αυτοκτονία» στις 5/4/2012  (http://pyrgos-news.blogspot.com/2012/04/blog-post_05.html δεν αναφέρεται ο συντάκτης) θα ήθελα ως κοινωνιολόγος να αποτυπώσω λίγες σκέψεις για το μεγάλο γεγονός των ημερών που δεν έχει αφήσει κανέναν ανεπηρέαστο.  

Η αυτοκτονία του Δημήτρη Χριστούλα είναι πράγματι μια Ελληνική Αντιμνημονιακή Αυτοκτονία. Όμως δεν ανήκει στη κατηγορία της φαταλιστικής αυτοκτονίας (δηλαδή μοιρολατρικής). Είναι πιστεύω χαρακτηριστικό παράδειγμα αλτρουιστικής αυτοκτονίας (σαν τους Ιάπωνες καμικάζι) αν δεχτούμε ότι το κίνητρο είναι η θυσία (ηρωικό στοιχείο).

Σύμφωνα με το ιδιόχειρο σημείωμά του, το απονενοημένο διάβημα απευθύνεται στη δωσίλογη και ανάλγητη εξουσία ως ύστατη μορφή διαμαρτυρίας από τον ίδιο (ως ακτιβιστή/αγωνιστή) προς όφελος (αφύπνιση) του κοινωνικού συνόλου. Επιπλέον απευθύνεται στην οικογένειά του ξεδιαλύνοντας το διττό νόημα της πράξης του, αφενός για να την προστατέψει και για να μην τυχόν την επιβαρύνει και αφετέρου (ως μέλος της) να μην επιτρέψει να διακυβευτεί η αξιοπρέπειά της. Το ηρωικό στοιχείο μάλιστα γίνεται φανερό στον τόπο της θυσίας του (έναντι κοινοβουλίου), εφόσον κατά τη μεταφορά του νεκρού οι παρευρισκόμενοι χειροκροτούν χωρίς να γνωρίζουν τους λόγους που τον οδήγησαν στην πράξη του (το σημείωμα δημοσιεύτηκε αργότερα), διαισθανόμενοι ότι πρόκειται για μια συμβολική πράξη αντίστασης.

Ένα κλασικό παράδειγμα αλτρουιστικής αυτοκτονίας συνέβαινε συχνά στον ατελείωτο χειμώνα του Αρκτικού Κύκλου: οι ηλικιωμένοι Εσκιμώοι αυτοκτονούσαν όταν τα τρόφιμα δεν επαρκούσαν για την επιβίωση των υπολοίπων μελών της οικογένειας. Στο άρθρο προσδιορίζεται σωστά η μοιρολατρική αυτοκτονία ως «τύπος αυτοκτονίας που προσιδιάζει σε περιπτώσεις υπερβολικής ρύθμισης της ζωής των ατόμων από τους κοινωνικούς θεσμούς» (πιο σωστό είναι από το κοινωνικό σύστημα). Όμως αυτούς που είχε κατά νου ο Ντιρκέμ ήταν οι επαγγελματίες αξιωματικοί του στρατού των οποίων η ζωή διέπεται από αυστηρή πειθαρχία και στον ιδιωτικό και στον επαγγελματικό τους βίο, στοιχείο που πολλές φορές εκμηδενίζει την προσωπικότητα και εξαφανίζει το νόημα της ζωής (το καθοριστικό στοιχείο είναι το πλήγμα της μοίρας).

Η εγωιστική αυτοκτονία θα πρέπει να αποκλειστεί για πολλούς λόγους, ο κύριος όμως είναι η απογοήτευση που νοιώθει κάποιος όταν δεν έχει ισχυρούς κοινωνικούς δεσμούς (οικογένεια, φίλους κτλ.) και εγκαταλείπεται στον εαυτό του (μοναξιά).

Έπειτα και σύμφωνα με τα προηγούμενα, η αυτοκτονία του Δημήτρη Χριστούλα θα μπορούσε να ενταχθεί στην κατηγορία της άνομης αυτοκτονίας (1) στην περίπτωση που αυτή θα ελάμβανε χώρα σε ιδιωτικό ή μη-συμβολικό δημόσιο χώρο, διότι αυτή η κατηγορία σχετίζεται άμεσα με τον οικονομικό κύκλο μιας κοινωνίας. Σε περιόδους οικονομικής κρίσης αυξάνεται στατιστικά η τάση για αυτοκτονίες, το αναπάντεχο όμως δεδομένο που παρατήρησε πρώτος ο Ντιρκέμ είναι ότι το ίδιο ισχύει και σε περιόδους οικονομικής ευημερίας. Επίσης οι στατιστικές έρευνες του Ντιρκέμ ανέδειξαν ένα άλλο περίεργο φαινόμενο, την τάση μείωσης της συχνότητας των αυτοκτονιών τη στιγμή μεγάλων πολιτικών γεγονότων (π.χ. σε περίοδο πολέμου).

Εξαιτίας λοιπόν του γεγονότος και αφού πολλοί δημοσιογράφοι στους τηλεοπτικούς μας δέκτες αναρωτιούνται και ρωτούν τους ειδικούς-καλεσμένους τους (κατά κόρον πολιτικοί και λιγότερο ψυχολόγοι και ψυχίατροι) πως θα μειωθεί η συχνότητα του φαινομένου, δεν θα ήταν άτοπο να ισχυριστώ ότι αυτό που απαιτείται είναι ένα μεγάλο πολιτικό γεγονός (αρκεί να μην είναι πόλεμος). Έτσι πιστεύω, σε αντίθεση με τις ανόητες αναλύσεις των πολιτικών-καλεσμένων, η πολιτική πράξη του Δημήτρη Χριστούλα θα είχε κάποιες πιθανότητες να δικαιωθεί.  

1. Ο όρος εμφανίζεται σε ελληνικά κείμενα και ως ανομική αυτοκτονία, προερχόμενος από την κλασική κοινωνιολογική έννοια της ανομίας (Ντιρκέμ).

2. Στο άρθρο «Μια ελληνική Αντιμνημονιακή Αυτοκτονία» στις 5/4/2012 στη τελευταία παράγραφο συγχέονται τα κοινωνικά ρεύματα (Ντιρκέμ) με τα κοινωνικά κινήματα. Δεν είναι το ίδιο αλλά πολύ περισσότερο η πολιτική σκέψη του Ντιρκέμ δεν ευνοεί τις συγκρούσεις και τις ριζικές κοινωνικές αλλαγές (αντίθετα προκρίνει μια ενεργή ηθική των ατόμων που θα αφήνει περιθώρια ομαλής και σταδιακής προσαρμογής των κοινωνικών θεσμών και κατ’ επέκταση της ίδιας της κοινωνίας την οποία λατρεύει).

3. Μια τελευταία παρατήρηση ανεξάρτητη από την κοινωνιολογία του Ντιρκέμ: Δεν είναι δύσκολο να διαπιστώσει κανείς μια ορισμένη επιφύλαξη στην αναφορά του ονόματος του αυτόχειρα. Αυτό αποδεικνύει κατά τη γνώμη μου το κοινωνικό ταμπού της αυτοκτονίας μέσα στη κυρίαρχη χριστιανική παράδοση της ελληνικής κοινωνίας. Το όνομα του αυτόχειρα φέρει αυτόματα το στίγμα (stigma) της παραβίασης της ρητής εντολής του Θεού ως μόνου αρμόδιου κριτή του θανάτου. Το στίγμα πρέπει να παραμείνει κρυφό διότι δεν αφορά πλέον το ίδιο το άτομο αλλά κατ’ ένα παράδοξο τρόπο την οικογένειά του συνολικά. Το θρησκευτικό κατάλοιπο δεν έχει επιπτώσεις μόνο στον ίδιο τον «παρεκκλίνων» (άρνηση ταφής σύμφωνα με το χριστιανικό τελετουργικό), αλλά και στην κοινωνική αποδοχή της οικογένειάς του είτε φανερά είτε ενδόμυχα. Αυτό που δεν συνειδητοποιεί σε μεγάλο βαθμό ο κοινωνικός περίγυρος είναι ότι όλοι μας στιγματιζόμαστε κάποια χρονική στιγμή ή σε κάποιες καταστάσεις. Ο Μουσουλμάνος μετανάστης που προσπαθεί να περάσει απαρατήρητος σε μια κοινωνία Χριστιανών, ο παχύσαρκος μέσα σε μία ομάδα ατόμων με φυσιολογικό βάρος, το άτομο που έχει πει ψέματα για το παρελθόν του και φροντίζει συνεχώς να μη μαθευτεί το μυστικό του αποτελούν μερικά παραδείγματα.

        

Βλ. Ραϊμόν Αρόν, “Η εξέλιξη της κοινωνιολογικής σκέψης”, εκδ. Γνώση, σελ. 42-62

Νικόλαος Τάτσης “Η διδασκαλία της κοινωνιολογικής θεωρίας”, εκδ. Gutenberg, σελ. 101-102

“Σύγχρονη κοινωνιολογική Θεωρία”, συλλογικό, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, σελ. 263-264. 

Βλ. Επίσης το άρθρο του Θάνου Παναγόπουλου στην Αυγή στις 5/4/2012 «Η αυτοκτονία, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και ο Durkheim...» http://www.avgi.gr/ArticleActionshow.action?articleID=680175

Βλ. Επίσης το άρθρο του Δρ. Ιωάννη Μάλλιαρη «Ντροπή μας...» (5/4/2012)
http://drmalliaris.com/?p=852&lang=el

Σχετικά άρθρα στο Βήμα: α) «Προσεγγίζοντας τις αυτοκτονίες» της Αστερόπης Λαζαρίδου (6/4/2012) http://www.suicidehelp-klimaka.blogspot.com/2012/04/blog-post_06.html#more β) «Πολιτικό μήνυμα, προσωπικό αδιέξοδο» της Ελευθερίας Κόλλια (8/4/2012) http://www.tovima.gr/society/article/?aid=452433

Πάρης Κρυωνάς 6/4/2012.

(Το άρθρο δημοσιεύτηκε πρώτη φορά στο http://www.alfavita.gr/artro.php?id=61629 )