Γκρεμίζοντας πίπες (κι όχι κάνοντας)

-Παρόλο που έχει γραφτεί σε αρκετές περιπτώσεις, ο τρόπος με τον οποίο αντιμετωπίζεται η κρίση που βιώνουμε από τα ΜΜΕ αλλά και από μεγάλη μάζα του πληθυσμού, αυτή των λεγομένων «νοικοκυραίων», αναγκαζόμαστε να το επαναλάβουμε. Η επικέντρωση στα οικονομικά στοιχεία της κρίσης προσδίδει στην ίδια τη φιλελεύθερη οικονομία χαρακτηριστικά φυσικής τάξης. Το γεγονός αυτό καθιστά όλες τις υπόλοιπες σφαίρες του πολιτισμού υποτελείς του οικονομικού οικοσυστήματος. Τα διάφορα καταστροφικά φαινόμενα εξηγούνται[1] από την ασυνέπεια στοιχείων του πολιτισμού να εναρμονιστούν με τις φυσικές αρχές που διέπουν την οικονομική μηχανή και την (ανορθόλογη) απροθυμία των ανθρώπων να δεχθούν τις λογικές αρχές του οικονομικού ορθολογισμού.

-Η απόδοση φυσικών χαρακτηριστικών στην οικονομία αίρει κάθε νόημα διαπραγματευτικής τους επεξεργασίας. Πώς είναι δυνατόν να διαπραγματευθεί κανείς μέ τον νόμο της βαρύτητας; Κάτι τέτοιο θα προσιδίαζε στη συμπεριφορά ενός τρελού ή ενός ηλίθιου για τον θετικιστή άνθρωπο. Στην φιλελεύθερη ερμηνεία η σύγκρουση φύσης και ελευθερίας παύει να υφίσταται καθώς το ανθρώπινο λογικό βρίσκει την ελευθερία του μέσα στη φύση. Οποιαδήποτε διαπραγμάτευση λοιπόν σύμφωνα μ’ αυτά πρέπει να είναι μερική, με περιορισμένα όρια και να μη θίγει ένα σκληρό πυρήνα λογικών και φυσικών αρχών. Αυτό βέβαια συνεπάγεται, πράγμα που είναι έκδηλο σήμερα, μια σαφή υποχώρηση του κατ’ εξοχήν διαπραγματευτικού στοιχείου, του πολιτικού.

-Η ριζική θεραπεία των ανωμαλιών, απαιτεί όχι μόνο την νομιμοφροσύνη των υποκειμένων, δηλαδή μια στάση που έχει εξωτερικό χαρακτήρα, αλλά την «ψυχική και χαρακτηρολογική τους στοίχιση»[2]. Χρειάζεται η αποικιοποίηση του ψυχικού βιόκοσμου των ανθρώπων. Κάτι τέτοιο θυμίζει μάλλον μια ψυχιατρική θεραπεία που στοχεύει στην επαναφορά στην ομαλότητα ενός ανθρώπου με παρεκκλίνουσες συμπεριφορές. Τι αντιρρήσεις μπορείς να προβάλλεις όταν η διάγνωση του γιατρού, σου καταδεικνύει προφανή διασάλευση λογικού και αδυναμία λήψης αποφάσεων;

-Τι γίνεται όμως με την ιστορία; Είναι σαφές ότι υποτάσσεται στη φυσική τάξη πραγμάτων. Υποχωρεί ως πεδίο της (σχετικά) αυτόνομης ανθρώπινης δημιουργίας και γίνεται η σκηνή όπου εκτυλίσσεται η εξελικτική διαδικασία της ανθρώπινης διάνοιας. Στην φιλελεύθερη όμως θεώρηση της ελευθερίας η κατάκτηση των λογικών αρχών που διέπουν τον νου, σημαίνουν την τελική μορφή οργάνωσης της κοινωνίας, την χειραφέτηση του «ελεύθερου και ορθολογικού» υποκειμένου. Το άτομο είναι ελεύθερο να λάβει τις αποφάσεις του στο πλαίσιο της ελεύθερης αγοράς και έχουν δομηθεί εκείνοι οι θεσμοί διαιτησίας που επιτρέπουν την διαπραγμάτευση και την επίλυση οποιονδήποτε μικρών ιδιωτικών διαφορών. Είναι αυτό που ο Φουκουγιάμα ονόμασε ‘‘το τέλος της ιστορίας’’.  

-Οι θιασώτες της ελεύθερης αγοράς υποστηρίζουν ότι η σύγχρονη μορφή Καπιταλισμού ενέχει μέσα του την δημοκρατική κοινωνία. Μάλιστα συχνά παραβάλλουν την εξέλιξη του Καπιταλισμού παράλληλα με την εξέλιξη των ανθρωπίνων δικαιωμάτων για να «αποδείξουν» αυτόν τον ισχυρισμό. Η σειρά των δικαιωμάτων που είναι για αυτούς το αποτέλεσμα του εν λόγω οικονομικού συστήματος έχει ως εξής: α) ατομικά δικαιώματα με τα οποία το άτομο ξέφυγε από τα δεσμά της φεουδαρχίας και μπορεί να διαπραγματευτεί ελεύθερα πως και που θα χρησιμοποιήσει την εργατική του δύναμη, β) τα πολιτικά δικαιώματα, συνέχεια των ατομικών αφού τα ελεύθερα άτομα μπορούσαν να συνέρχονται και να συνεταιρίζονται δημιουργώντας οργανώσεις και κόμματα μέσω των οποίων προέβαλλαν αιτήματα και επηρέαζαν τους πολιτικούς συσχετισμούς, γ) κοινωνικά δικαιώματα δηλαδή κατακτήσεις του κράτους πρόνοιας (καθολική δωρεάν παιδεία, ασφάλιση, επίδομα ανεργίας κλπ.) που προήλθαν από την έλευση στο προσκήνιο εργατικών κομμάτων ή κομμάτων με σαφείς κοινωνικές αναφορές στα κατώτερα κοινωνικά στρώμματα. Τα περισσότερα απ’ αυτά (για το κράτος πρόνοιας υπάρχουν διαφοροποιήσεις) για τους φιλελεύθερους είναι αποτελέσματα της φύσης του Καπιταλισμού[3].

-Όμως για ποια από όλες τις φύσεις μιλάμε; Αυτό που συμβαίνει σήμερα είναι η ακριβώς αντίστροφη πορεία ανάσχεσης όλων των παραπάνω δικαιωμάτων, για τα οποία σηκώνει πολύ συζήτηση το που, το πώς και το κατά πόσον κατακτήθηκαν καθώς και το αν ήταν πραγματικά ή οιονεί δικαιώματα, δηλαδή διακηρύξεις μηχανισμών καταπίεσης και ελέγχου. Συνεχίζοντας όμως να μιλάμε στο πλαίσιο του φιλελευθερισμού (κλασικού περισσότερο για την ώρα) τα κοινωνικά δικαιώματα ξηλώνονται μαζί με το κράτος πρόνοιας, κάτι που δημιουργεί κρίση πολιτικής αντιπροσώπευσης στα στρώμματα του πληθυσμού που πλήττονται απ’ αυτό αφού δεν εκφράζονται από κάποιον κοινοβουλευτικό φορέα έστω με τον τρόπο που γινόταν στον 20^ο αιώνα (εξού και η άνοδος των εθνικιστικών και φασιστικών κομμάτων) και τελικά έχουμε την επίθεση στα ατομικά δικαιώματα αφού η όλο και μεγαλύτερη αποκοπή της εξουσίας από την κατακερματισμένη κοινωνία, της επιτρέπει να επιβάλλει σκληρό έλεγχο στους πολίτες (πχ. προσωπικά δεδομένα) για να προστατέψει την νομιμότητα από την κρίση νομιμοποίησης που φέρνουν τα παραπάνω.

-Ποια είναι τελικά η «φύση του Καπιταλισμού;» Ο Καπιταλισμός δείχνει είτε να έχει υποστεί φυσική μετάλλαξη, είτε να είναι το Κομμουνιστικό Κόμμα της Κίνας αυτό που ερμήνευσε σωστά την πραγματική του φύση, ενώ οι δυτικοί φιλελεύθεροι μας ταλαιπωρούσαν τόσο καιρό τσάμπα. Η κυρίαρχη τάση που φαίνεται να κερδίζει έδαφος όλο και περισσότερο σε βάρος όλων των προηγουμένων, είναι αυτό που ο Ζίζεκ ονομάζει «Καπιταλισμός με ασιατικές αξίες».

-Η φυσική εξέλιξη της δυτικής δημοκρατίας ως προϊόν της καπιταλιστικής οργάνωσης της οικονομίας φαίνεται πλέον μια ερμηνεία γυμνή, μια «ανιστορική ιστορικιστική προσέγγιση». Όπως σωστά ο μαρξισμός κατηγορήθηκε ως έναν σύστημα όχι περιγραφής της ιστορίας, αλλά μια θεωρία επιβολής πάνω στην ίδια την ιστορία από φιλελεύθερους φιλοσόφους όπως ο Karl Popper[4], έτσι και η φιλελεύθερη ερμηνεία της ιστορίας είναι ένα τελεολογικό σύστημα εξέλιξης που θέτει ως τελικό σταθμό την κοινωνία της ελεύθερης αγοράς, την κοινωνική έκφραση του ίδιου του φιλοσοφικού συστήματος που ορίζει την ιστορία κατά το δοκούν. Οποιαδήποτε τέτοια ερμηνεία δεν μπορεί να ονομαστεί ιστορική καθώς καταργεί την ίδια την ιστορία για χάρη μιας εξελικτικής διαδικασίας του νοητού ή σιδερένιων φυσικών νόμων που μας ορίζουν κατά τρόπο απόλυτο. Φύση και ιστορία όμως, φυσικό περιβάλλον και πολιτισμός είναι έννοιες που παρουσιάζουν μεταξύ του ένταση[5].

-Ειδικά στην σύγχρονη εκδοχή της ελεύθερης αγοράς, στο νεοφιλελευθερισμό, η πολιτική υποχωρεί όλο και περισσότερο από το προσκήνιο για χάρη μιας κάστας επαϊόντων, που κατέχουν το μονοπώλιο στην νομιμότητα λήψης αποφάσεων «για το κοινό καλό». Χαρακτηριστικά είναι τα αιτήματα διαφόρων διανοουμένων, αρθρογράφων και τηλεπαραθυράκιδων, για κυβερνήσεις που θα στελεχώνονται από τεχνοκράτες, λες κι αυτοί που κυβερνούσαν μέχρι τώρα είχαν βγει απ’ το γιαπί[6]. Η λήψη αποφάσεων τείνει να φύγει ακόμα και από το πλαίσιο του αστικού κοινοβουλευτισμού, μιας κατ’ επίφαση δημοκρατίας όπου κανείς ψηφίζει μια φορά στα τέσσερα χρόνια ποιος θα λαμβάνει τις αποφάσεις για τη ζωή του. Το έλλειμα δημοκρατίας στην λήψη αποφάσεων διευρύνεται ώστε οι γνωρίζοντες, να λαμβάνουν χωρίς «ανορθόλογες δεσμεύσεις» τις αποφάσεις που απαιτεί το «φυσικό» οικονομικό μας περιβάλλον. Η φύση αποκλείει τη δημοκρατία.

-Πρωταρχική σημασία έχει η απονομιμοποίηση αυτής της θετικιστικού χαρακτήρα κοινωνικής θεώρησης. Η λήψη αποφάσεων για τα κοινωνικά πράγματα πρέπει να επιστρέψει στο δημόσιο χώρο, να βγει από τους «μυστικούς νόμους και τα πολύπλοκα της φύσης» και να έρθει στον ανοικτό χώρο της διαβούλευσης και της δημοκρατικής απόφασης. Τα φληναφήματα του κλασικού και του νέου φιλελευθερισμού περί ελευθερίας και δημοκρατίας δεν είναι τίποτε άλλο παρά η προσπάθεια διατήρησης ενός κοινωνικού status quo, που θα αποκλείει όσο του επιτρέπεται όσο περισσότερους γίνεται από τα κέντρα αποφάσεων για λογαριασμό των κοινωνικο-οικονομικών ελίτ.

-Η οπτική αυτή πράγματι αποτελεί τέκνο του Διαφωτισμού (θετικισμός). Βέβαια (ευτυχώς) δεν είναι η μόνη και οι διάφορες φωνές περί επιθέσεων κατά του Διαφωτισμού σε όσους διαφωνούν με αυτή την ερμηνεία της «πραγματικότητας» από σημαντική μερίδα φιλελεύθερων διανοουμένων και χρονογράφων, καταρρίπτεται τόσο εύκολα που θεωρώ χάσιμο χρόνου να ασχοληθεί κανείς. Θα αρκεστώ να αναφέρω πως στο έργο ενός κεντρικής σημασίας διαφωτιστή, του Ντεκάρτ, αν κάποιος θέλει να έχει αξιώσεις γνώσης οφείλει να εκκινεί από τη ριζική αμφιβολία και αμφισβήτιση (το περίφημο ‘‘Cogito ergo sum’’). Συνεπώς η πεποίθηση πως τα πάντα είναι συνέχεια υπό διαπραγμάτευση και η κριτική στάση απέναντι στην κατεστημένη γνώση και σκέψη, είναι εκ των βασικών και ίσως το σημαντκότερο από τα κλειροδοτήματα που μας άφησε ο Διαφωτισμός.

-Επιτακτική καθίσταται η ανάγκη να ανασκευάσουμε την άποψή μας περί γνώσης. Πρέπει να απονομιμοποιήσουμε το «έτσι είναι» αφού αυτό διαμεσολαβείται πάντα από την ιστορική και πολιτισμική του προβολή στο μυαλό μας. Ζούμε μέσα στην ιστορία, κάτι που μας δίνει την δυνατότητα να κάνουμε το αναπάντεχο, να την ποιήσουμε, να την διαμορφώσουμε. Είναι το αιώνιο πρόβλημα της ελευθερίας που πρέπει να ξαναφέρουμε στο προσκήνιο, με όρους διαφορετικούς από αυτούς του φιλελευθερισμού. Όχι με όρους καθαρά φιλοσοφικούς και μεταφυσικούς από όπου εκκινεί αφθαίρετα ο τελευταίος, αλλά με όρους κοινωνικούς και ιστορικούς, με όρους δημιουργίας. Στην αντιθετικιστική πολεμική που κάνει ο Ντοστογιέφσκι στο Υπόγειο, ο ήρωας προσπαθεί να αποδείξει πως οι άνθρωποι δεν είναι απλά πλήκτρα πιάνου τα οποία χτυπάν σύμφωνα με τους νόμους της φύσης. Αλλά ακόμα κι αν ήταν, ίσως να έπρέπε να σπάσουμε τα χέρια του πιανίστα αν είναι να παίζει συνεχώς τους ίδιους σκοπούς, τη στιγμή που το πεδίο δημιουργίας είναι άπειρο.

---

[1] Ο όρος έχει σημασία καθώς η εξήγηση αποδίδεται στις αρχές και τους νόμους που διέπουν φυσικά φαινόμενα από τις φυσικές επιστήμες, ενώ η ερμηνευτική κατανόηση ανασυγκροτεί κοινωνικά γεγονότα που συνέβησαν και συμβαίνουν μέσα στην σκηνή της ανθρώπινης ιστορίας, δηλαδή στον πολιτισμό.

[2] Από ομιλία του Νικόλα Σεβαστάκη στο Ινστιτούτο Πουλαντζάς.

[3] Αυτοί είναι και οι λόγοι για την άμβλυνση των ταξικών αντιθέσεων σύμφωνα με καποιους κλασικούς φιλελεύθερους κοινωνιολόγους όπως ο R. Dahrendorf και ο T.H. Marshall. Βλ. A. Giddens, Εισαγωγή στην Κοινωνιολογία, Γ’ έκδοση, Οδυσσέας, Αθήνα, 1993

[4] Ο μαρξισμός βέβαια δεν έκρυψε ότι είναι μια επαναστατική θεωρία με πολιτικές στοχεύσεις.

[5] Βλ.  Χ.Γ. Γκάνταμερ, Η απαρχή της Φιλοσοφίας, Παττάκης, Αθήνα, 2005

[6] Η περίπτωση του Βγενόπουλου πριν κάποια περίοδο είναι χαρακτηριστική.